WALANG ITINATAGO, HANDANG MANAGOT

Homiliya para sa First Sunday of Lent A, 22 Peb 2026, Mat 4:1-11

Ano ba ang “Transparency and Accountability” sa Tagalog? Walang tinatago at handang managot. Ito ang dalawang importanteng punto ng ating mga pagbasa sa unang Linggo ng panahon ng Kuwaresma—ang apatnapung araw na paghahanda natin sa Pagkabuhay.

Sa Bibliya, may konteksto ang dalawang prinsipyong ito ng transparency at accountability. May kinalaman sa tungkulin na itinalaga ng Diyos sa tao, dahilan kung bakit tayo nilikha, ayon sa aklat ng Genesis.

Bakit nga ba tayo nilikha ng Diyos? Kapag huminto ka sa pagbasa sa chapter 1 lang, sa unang kuwento tungkol sa Paglikha ng Diyos sa sanlibutan, pwede kang maligaw. Sabi kasi ng Diyos sa tao sa dulo ng kuwento, matapos likhain ang tao sa kanyang hugis at wangis, “Magpakarami kayo at pamahalaan ninyo ang sangnilikha.” Bakit delikado ito? Dahil puwede tayong umasta na parang pag-aari natin ang sangnilikha. Kahit totoong tayo ang pinamahala, hindi tayo nilikha para maghari-harian o mag-Diyos-diyosan. Kailangang basahin din ang ikalawang bahagi ng kuwento ng paglikha para maintindihan kung ano ang dahilan kung bakit niloob Diyos na likhain ang tao bilang kalarawan niya: hindi upang maghari-harian kundi upang maging mabuting katiwala. (Tagapangalaga ng paraiso.)

Sa usaping ito, dito tayo mismo nililito ng kaaway—si Satanas. Ginawang career kasi ni Satanas ang lituhin ang tao para mapabagsak tayo, para mapahiya ang Diyos sa mataas na dangal na pinagkaloob niya sa atin. Bibilugin ni Satanas ang ulo mo. Sasabihin niya: di mo ba alam na may powers ka? Pwede mong gawin kahit ano ang gusto mo. Ito ang madalas na maging sanhi ng pagkahibang ng tao.

Sa araw na ito, ng unang Linggo ng ating pagsasanay na espiritwal, ang mahalagang paalala sa atin ay, “Hindi natin pag-aari ang mundo. Sa Diyos iyan. Pero ipinagkatiwala sa atin. Ibig sabihin may tiwala sa atin ang Diyos. Ito ang papel natin: hindi boss, kundi katiwala. Kaya huwag natin sisirain ang tiwala ng Diyos na nagtiwala sa atin.”
Ganyan din ang diwa ng pangungubyerno: “public trust” ang tawag natin sa pundasyon nito. Katiwala (hindi amo) ng bayan. Walang karapatang mamahala ang sinumang sumira sa tiwala ng bayan.
Paano paninindigan ang tiwala? Sa dalawang prinsipyong kaakibat ng pagiging mabuting katiwala: ang transparency at accountability. Transparent: walang itinatago. Accountable: handang managot.

Dito tayo madalas mapaglaruan ni Satanas. Napakahusay kasi niya sa pag-unawa sa human psychology. Di lang nag-MA, nagdoctorate din. Mahusay magtanim ng duda sa puso natin tungkol sa hangarin ng Diyos.

Tulad ng sinabi niya sa tao, ayon sa kuwento. Sino’ng nagsabi sa inyong bawal kumain ng prutas na iyan? Ang sarap niyan. Sino’ng nagsabing ikamamatay ninyo? Hindi totoo. Magkaka-power kayo. Madamot kasi ang Diyos. Ayaw niyang i-share ang powers niya. Kain na!”

Ganoon kung dumating sa tao ang tukso sa pagkakasala. Ang unang pinupuntirya ni Satanas ay ang pagnanasa. Ayaw mong tingnan? Ano bang masama doon? Titingnan mo lang naman e, hindi mo pa pinipitas. Hindi pa kasalanan iyon. Mahusay sa justification.

Matagal ko nang ipinagtataka, bakit ba parang umuulit ang dalawa sa Sampung Utos ng Diyos? Meron nang 6th commandment “Thou shalt not commit adultery.”, Bakit meron pang 9th commandment na “Thou shalt not covet thy neighbor’s wife?” Meron nang 7th commandment na “Thou shalt not steal.” Ba’t meron pang 10thncommandment na “Thou shalt not covet thy neighbor’s goods?” Pareho ba iyon? Hindi.

Ito ang idinidiin ni Hesus sa komentaryo niya sa sermon on the mount. Narinig ninyo ang utos ni Moises—“Huwag kang papatay.” Pero ang utos ko sa inyo ay “Huwag kang magtatanim ng galit sa kapwa.” Narinig nyo rin ang utos, “Huwag kang makikiapid.” Ngunit sinasabi mo sa inyo, “Huwag mong pagnasaan ang asawa ng iba.”

Ibig sabihin, kung ayaw natin ma-corrupt, simulan sa ugat—disiplinahin ang pagnanasa. Kapag natuto na tayong magtago, magsinungaling, o magduktor ng resibo at nakalusot, masasanay tayo sa ganya. Nalihis na tayo.

Moral reset ang kailangan ng ating bayan. Oo, buong bayan, hindi lang mga lingkod bayan. Imposibleng magkaroon ng good governance kung walang responsible citizenship. Ganyan sa demokrasya—ang pundasyon ay pakikilahok ng mamamayan sa pamamahala. Mataas na bokasyon ang pulitika ayon sa Catholic social teaching, ito’y pagiging tagataguyod ng kabutihan panlahat. Ang pundasyon ay tiwala—hindi lang tiwala ng bayan kundi tiwala ng Diyos.

Oo, pwede mong lokohin o pagtaguan, o dayain ang bayan, pero pwede mo bang lokohin, pagtaguan o dayain ang Diyos? Pananampalataya ang tunay na pundasyon ng mga prinsipyo ng transparency and accountability.

Conclusion? May panalangin ang pari pagkatapos ng Ama Namin sa Misa. “Deliver us Lord we pray, from every evil, gracious grant peace in our days, that by the help of your mercy we may be always free from sin and safe from all distress, as we await the blessed hope and the coming of our Savior Jesus Christ.:

Ang sagot ng bayan sa panalangin ito ay susi sa kaligtasan sa tukso: isang paalala:

For Thine is the kingdom and the power and the glory. Sapagkat sa iyo ang Kaharian, kapangyarihan at kapurihan magpakailanman.

Kapag ang Thine ay naging Mine, ibig sabihin bagsak na tayo. Delikadong business ang mining. Tandaan natin, wala tayong karapatan angkinin ang sa Diyos. Wala tayong dala nang isilang sa mundo at wala rin tayong dadalhin sa kabilang buhay. Tayo ay putik na hiningahan. Iisa lang ang ating kayamanan—ang tiwalang binigay ng Diyos sa atin bilang kanyang katiwala. Huwag nating sirain ang kanyang tiwala.

ANG UNGGOY AT ANG PAGONG

Homiliya para sa Ika-6 na Linggo sa Karaniwang Panahon (Year A)

Mt 5:17–37

Puwede bang mangyari na ang inaakalang lumalabag sa batas ang siya pala ang tunay na tumutupad dito? At puwede rin bang mangyari na ang nagmamalaking “tagapagtanggol ng batas”—ang siya palang lumalabag dito?

Yan ang gustong linawin ni Jesus sa Ebanghelyo natin ngayon.

Marami kasi noong panahon niya ang nagparatang na pasaway daw siya sa batas. Narinig natin ang pahayag niya:

“Naparito ako, hindi upang ipawalang-bisa ang batas, kundi upang isakatuparan ito.” Hindi niya hangad na suwayin ang batas. Ang hangad niya ay sumunod sa pinaka-diwa nito.

Minsan, inakusahan si Jesus na lumabag sa batas ukol sa Sabbath o araw ng pahinga. Bakit? Kasi nagpagaling daw siya sa araw ng pamamahinga.

Para sa mga Pariseo, bawal magtrabaho sa araw ng Sabbath. Para sa kanila, ang pagpapagaling ay trabaho, kaya isang paglabag.
Pero isipin ninyo:

May isang taong gumaling. May isang taong guminhawa ang pakiramdam dahil sa malasakit niya. Pero ang nakita nila ay hindi ang himala kundi ang “violation.”

Para bang tumingin sa donut pero ang nakita ay hindi ang tinapay kundi ang butas sa gitna nito. Ibig sabihin, nakalimutan nila ang pinaka-dahilan kung bakit nagkaroon ng batas tungkol sa Sabbath.

Sa Book of Deuteronomy 5, malinaw na nakasaad doon kung bakit pinag-utusan ng Panginoon ang Israel na magpahinga sa ikapitong araw ng Linggo. Idiniin doon na ang karapatan na magpahinga ay para sa lahat. Hindi lang sa mayayaman, kundi pati sa mga alipin, mga manggagawa, mga dayuhan, pati na rin sa mga hayop na ginagamit sa pag-aararo ng lupa.

Ibig sabihin, ang diwa ng batas ukol sa Sabbath ay habag, malasakit sa kapwa, lalo sa mga isang kahig, isang tuka. Sa nga tipong hindi kakain kung hindi kakayod. Ang konsepto ng Sabbath ang simula ng “leave with pay”. Babayaran, hindi lang ang araw ng trabaho, kundi pati ang araw ng pahinga matapos ang anim na araw ng trabaho. Kund ang hayop kailangan magpahinga, tao pa kaya? Pagkilala sa dangal, ito ang diwa ng Sabbath—ang mabigyan ng ginhawa ang mga nabibigatan. Kaya ang ginawang pagpapagaling ni Hesus sa Sabbath ay hindi paglabag kundi pagtupad sa Batas.
Sa kabilang dako, tingnan naman natin ang mga Pariseong nagtatanggol daw sa batas. Imbes na ikatuwa nila ang ginhawang naidudulot ni Hesus sa mga nabibigatan sa buhay na kanyang napapagaling, masama ang loob nila. At dahil sa galit, nagplano silang ipapatay si Jesus.

Minsan ganyan talaga: kapag ang batas ay ginagamit hindi upang protektahan ang kapwa-tao, kundi para durugin siya. Di ba tayo nagtataka kung bakit sa kabila ng malilinaw na batas, parang napakahirap para sa mga dukha na magkamit ng katarungan? Di ba tayo nagtataka kung bakit apat na dekada nang nakasulat sa ating Konstitusyon ang pagbawal sa political dynasties, hanggang ngayon hindi pa rin ito maisabatas? Obvious ba? Dahil karamihan sa mambabatas ay galing sa mga political dynasties.

At hindi ba, napakadalas mangyari na ang batas ay nagagamit bilang panakot sa mga lumalaban, para patahimikin ang mahihina, para protektahan ang makapangyarihan?

Kung minsan may batas na nga katulad ng UNCLOS, international law na panig sa ating karapatan sa ating exclusive economic zone pero hindi pa rin maipatupad ng mismong United Nations. Sino ba naman tayo para giyerahin ang Tsina, parang kuto lang tayo sa animal ng higante. Pero dahil ba sila mas malaki may karapatan na silangbi-bully tayo, na bombahin ng tubig ng naglalakihang mga barko nila ang maliliit na bangkang de katig ng ating mga mangingisda sa loob mismo ng dagat na sakop ng ating EEZ ayon sa international law? At kapag nagprotesta tayo, sila pa ang may ganang magsabing nanggugulo o nang-uudyok tayo ng away?

Kaya sa ating Ebanghelyo, hindi kuntento si Jesus sa paimbabaw na pagtupad.Nagbibigay siya ng komentaryo sa tatlo sa sampung utos: Huwag pumatay, huwag makikiapid, huwag sasaksi sa hindi totoo.

Maaaring hindi nga tayo pumapatay, pero baka makalimutan natin na ang pagpatay ay hindi nagsisimula sa pagkitil ng buhay. Nagsisimula iyan sa pagnanasang manlamang, sa pagtatanim ng galit at sama ng loob, na kapag hinayaan natin magnaknak sa loob na parang nana, pwedeng humantong sa karahasan. Ang pagpatay ay sa kalooban nagsisimula.

Ganyan din aniya ang tungkol sa kautusang, “Huwag kang makikiapid sa hindi mo asawa.” Ang pakikiapid ay hindi sa kama nagsisimula. Iyan ay nagsisimula sa pagnanasa, katulad nang nangyari kay Haring David nang makita ang magandang asawa ni Urias na si Batsheba at pinagnasaan ito. Saan humantong ang pagnanasa niya? Hindi lang sa pakikiapid kundi sa pagpatay sa asawang sundalo ng babae para lang maangkin ito.

Ganyan din daw sa kautusan na nagsasabing “Huwag kang sasaksi sa hindi totoo.” Alam ito ng maraming abogado—na sa paggamit ng salita, ang kasinungalingan ay pwedeng bihisan ng katotohanan para magmukhang totoo.Sabi niya, sapat na ang maging tapat sa salita; ang magsabing oo kung talagang oo, hindi kung talagang hindi.

Ang tinuturo ni Jesus ay hindi lang pagsunod sa nakasulat na batas kundi ang maisapuso ang pinakadiwa nito. Ang Sampung Utos ay hindi lang listahan ng bawal at dapat. Ang pinaka-ugat nito ay kasunduan, relasyon.

Sinusunod natin ang Diyos hindi dahil takot tayo sa parusa, kundi dahil nakipagkasundo tayo sa kanya. Dahil mahal niya tayo, minamahal din natin siya ata ang ating kapwa. Kaya para sa kanya, ang pinakabuod ng Kautusan ay Kasunduan: Ibigin ang Diyos nang higit sa lahat; Ibigin ang kapwa gaya ng sarili.

Kapag sa pag-ibig nakaugat ang batas, hindi tayo mananatili sa mababaw na pagsunod o pag-iwas lang sa bawal. Kusang loob tayong gagawa sa tama at nararapat.

Naaalala nyo ba ang kuwento ng batang Jose Rizal tungkol sa Unggoy at ang Pagong? Minsan isang araw nakakita daw sila ng isang puno ng saging na inanod ng baha at lumulutang sa ilog. Hinila daw nila ito nila sa pampang. Sinabi daw ng unggoy: “Dahil sabay nating nakita ito, hati tayo, para patas.”

Pero naisip na niya agad na lamangan ang pagong: “dapat akin yung bahaging itaas. Doon lalabas ang bunga.”

Yung pagong naman, tahimik lang. Sabi noya “Sige, sa akin na lang yung kalahati ng puno na hindi mo gusto, yung gawing ibaba hanggang ugat.” At siyempre alam na natin ang nangyari. Yung bahaging kinuha ng unggoy itinanim niya pero nalanta. Pero yung natira sa pagong, itinanim, tumubo, lumago, at namunga.

Ganyan ang paanyaya ni Jesus sa atin ngayon. Huwag tayong magpakaunggoy; maging matalinong tulad ng pagong. Ang titik ng batas ay parang kalahating puno ng saging—pero walang kuwenta kung hiwalay sa puno at hindi nakaugat sa lupa.

Ang ugat ng Kautusan ay Kasunduan. Ang pundasyon ng batas ay pag-ibig. Pag-ibig sa Diyos at Pag-ibig sa kapwa.

Kapag sa pag-ibig nakauugat ang ating pagtupad, kusang tutubo ang kabutihan.

Kusang magbubunga ng isang lipunang matuwid at mapayapa. Kusang sasagana ang buhay. Sa ganyan tunay na natutupad ang diwa ng batas.

SORRY PO

Homiliya para sa Huwebes sa Panlimang Linggo ng KP, 12 Peb 2026, Mk 7, 24-30

Minsan may nagtanong sa akin sa isang bible study session: Si Jesus daw ba ay nag-apologize din? Nagkaroon daw ba kaya ng sitwasyon na nagsabi siya ng, “Sorry po.”? Nagkataon na ang pagbasang tinatalakay namin noon sa session na iyon ay ang kuwentong binasa natin ngayon kay San Marko—ang tungkol sa babaeng taga Syro-Fenicia.

Imbes na sagutin ko siya kaagad, tinanong ko muna siya, “Naniniwala ka ba na si Jesus ay Diyos na totoo?” Sagot niya, “Opo.” “Pero naniniwala ka rin na siya ay naging taong totoo?” Sagot niya, “Opo.” Sabi ko, kung pinalaki siya bilang isang mabuting tao at tinuruan siyang magpakatao ng mga magulang niyang sina Jose at Maria, sigurado ako, tulad natin, naturuan din siya na magsabi ng tinatawag na magic words, tulad ng “please,” “thank you,” at “sorry.”

Mabilis nag-follow up yung nagtatanong, “Pero di ba Diyos siyang totoo at hindi siya nakaranas na magkasala?” Sabi sa Hebrews 4:15, “He was one like us in all things but sin.” “Katulad natin siya sa lahat, maliban sa pagkakasala.” Paano daw siya magsosorry kung wala naman siyang kasalanan? Ibinalik ko sa kanya ang tanong, “Ikaw, na-experience mo na ba na mag-sorry kahit wala ka namang kasalanan?” Napaisip siya, at sinabi, “Minsan po sa school, habang nagrerecite sa teacher, may biglang pumutok na labentador sa labas at sa pagkagulat ko, napamura ako, ‘Ay puto!’” Alam nyo ang talagang nabigkas niya, at natawa daw ang mga classmates nya. Siyempre daw nagsorry siya sa teacher nya. Sabi ko, “Ba’t ka nagsorry, kasalanan mo ba?” Sagot niya, “Kasi nabigla ang titser sa lumabas sa bibig ko habang sinasagot ko ang tanong niya. Pero hindi ko naman sinasadya, nagulat lang ako.”

Bumalik ako sa Bible. Sabi ko, “Noong nawala si Jesus sa piling ng magulang niya at natagpuan siya pagkatapos ng tatlong araw sa templo, palagay mo ba napagalitan siya?” Sabi niya, “Palagay ko po. Kasi sinabi ni Mama Mary, “Anak, ba’t mo naman ginawa ito? Kami ng tatay mo ay alalang-alala sa paghahanap sa iyo.” Sabi ko, “Wala man sa kuwento, pero kung naturuan ng mabuting asal si Jesus, palagay ko nagsorry siya.”

Ganoon din sa kuwentong binasa natin tungkol sa babaeng dayuhan na lumapit kay Jesus at medyo makulit. Take note, hindi siya ka-relihiyon, ibang Diyos ang sinasamba niya. Kaya nasabi ni Jesus, “Dapat mauna munang kumain ang mga kaanak. Hindi tama na kunin ang pagkain ng mga bata at itapon sa mga aso.” Pero imbes na magalit ang babae, nagpakumbaba siya. Sagot niya, “Sir, kahit naman po ang mga aso nakikiamot sa mga mumo na nahuhulog sa mesa ng amo.” Sa madaling salita, tinanggap niya na hindi karapatan ang hinihingi niya kundi awa, kaunting mumo. Pero hindi siya nasiraan ng loob dahil tinawag siyang aso. Nagpakumbaba siya alang-alang sa anak niya.

Noon parang natauhan si Jesus. At kahit wala sa kuwento, palagay ko naramdaman niya na nasaktan ang kalooban ng babae sa nasabi niya. Kaya’t hindi ako magtataka—kahit wala sa kuwento—palagay ko nagsorry siya. Sa imahinasyon ko, kung may pakiramdam siya, palagay ko nasabi niya, “Sorry ha. Pasensya ka na sa nasabi ko. Pagod lang ako. Sige, umuwi ka na, magaling na ang anak mo.”
Kung minsan, mas malakas talaga ang dating ng pagpapakumbaba kaysa pakikipagtalo kapag nasaktan ang pride natin.

ANG DIYOS NA BATA

Pista ng Santo Niño

18 Enero 2026, Isaias 9:1–6; Efeso 1:3–18; Mateo 18:1–10

Akala ng marami ang pista ng Santo Niño ay ipinagdiriwang din ng lahat ng Katoliko sa mundo kapag ikatlong Linggo ng Taon. Hindi po. Sa atin lang ito; pinayagan ng CBCP na maging parte ng kalendaryo ng Simbahang Katolika sa Pilipinas dahil sa malakas na popukar devotion sa Santo Niño. Siyempre sa mga bansa na may maraming migranteng Pilipino, nakapasok na rin ito, pero hindi pa rin tulad sa atin na ipinagdiriwang na opisyal at pambansa .

Ibinabalik tayo ng pistang ito sa pinaka-pinagmulan ng ating pananampalataya bilang mga Kristiyanong Pilipino. Bago pa natin kasi nakilala si Hesus bilang guro, propeta, o Nazarenong ipinako sa krus, una natin siyang nakilala bilang isang bata. Ang kauna-unahang imahen ni Kristo na ipinakilala sa ating mga ninuno ay hindi ang Hesus na nangangaral o humahamon sa mga makapangyarihan, kundi ang Batang Hesus, ang Santo Niñong iniregalo ni Magellan sa reynang asawa ni Haring Humabon sa Cebu.

Hindi ito aksidente ng kasaysayan. May sinasabi ito tungkol sa kung paano nais ipakilala ng Diyos ang kanyang sarili sa ating mga Pilipino.

Narinig natin ang propetang Isaias sa ating unang pagbasa: “Ang bayang naglalakad sa dilim ay nakakita ng malaking liwanag… Sapagkat isinilang para sa atin ang isang bata, ibinigay sa atin ang isang anak.” Ano ang sinasabi ng orakulong ito? Darating daw sa atin ang Diyos na makapangyarihan hindi bilang mandirigma kundi sa anyo ng isang bata. Hindi daw siya mamumuno sa pamamagitan ng lakas at dahas kundi sa anyo ng kaliitan at kahinaan. Ang tinatawag niyang “Prinsipe ng Kapayapaan” ay isang sanggol.

Ganyan ang Diyos na sinasamba natin sa Santo Niño—isang Diyos na hindi nananakot, kundi nagpapakumbaba; isang Diyos na hindi nangingibabaw, kundi nagpapalambot ng puso. Hindi ba parang natutunaw ang puso ng isang matanda kapag nginitian siya ng batang kalong ng isang nanay na nasa unahan niya?

Sa Ebanghelyo, nagtatalo daw ang mga alagad kung sino ba sa kanila ang pinakadakila. Isang tipikal na bagay na pinagkakaabalahan ng mga malalaking tao ang kadakilaan. Pero ang bigay na sagot ni Hesus ay hindi paliwanag. Sa halip kumuha siya ng isang bata, inilagay ito sa gitna nila, at sinabi: “Malibang kung kayo’y magbagong-loob at maging tulad ng mga bata, hindi kayo makapapasok sa kaharian ng langit.”

Ang tanong nila ay tungkol sa pagiging dakila. Ang sagot ni Hesus ay pagbabago ng puso.

Ang pagiging alagad daw ay hindi tungkol sa pagpapakadalubhasa o pagdami ng kaalaman habang tumatanda, kundi ang unti-unting pagiging bata sa puso at diwa—batang marunong magtiwala, marunong magpakumbaba, marunong umasa sa Diyos.

Marami nang mga batikang propesor ang nagsabi na ang debosyon sa Santo Niño ay nagpapanatiling parang mga musmos sa pilipinong mananampalataya. Pero baka ang problema ay humihinto sila sa unang tingin. Totoo namang ang pag-unlad sa pananampalataya ay dumadaan sa pagtatanong, sa pagiging mapanuri, sa paghahagilap ng sagot sa maraming tanong sa buhay. Pero hindi natatapos doon. Ang tunay na hinog na pananampalataya ay natututong bumalik sa kababaang-loob, hindi bilang kahinaan kundi bilang kalayaan.

Ito ang tinawag ni Santa Teresita na “little way”—o landas ng kaliitan o daan ng espiritwal na pagkabata. Hindi naman ito tungkol sa pagiging mangmang o isip-bata kundi sa pagiging mapagpakumbaba. Katulad ng batang marunong magtiwala kahit itapon pa siya sa hangin, dahil alam niyang sasaluhin siya. Humahalakhak pa habang nahuhulog sa kamay ng tatay niya.
Kaya siguro malalim ang ugat ng debosyon sa Santo Niño sa ating kulturang Pilipino. Tinatanggap natin ang mga bata bilang biyaya, hindi bilang pabigat. Hindi natin itinuturing na “isa na namang bibig na pakakainin,” kundi regalo ng Diyos—kahit may kaakibat na malaking sakripisyo.

Alam nyo ba na may mga siyudad sa mundo na may tradisyon ng paghalal ng batang mayor o alkalde kahit isang linggo lamang? Parang biro-biro pero nagsisilbing paalala na ang pamumuno ay hindi para sa sariling kapangyarihan kundi para sa kinabukasan ng mga bata.

Isa daw sa palatandaan na nagiging tunay na makatao ang isang lipunan ay kapag inuuna nito ang kapakanan ng mga bata at mahihina. Kaya sa mga ebanghelyo may mga okasyon na nagpahayag ng galit si Hesus kapag inaabuso o inaapi ang mga bata. At kaya rin malinaw: ang Simbahang nagtataboy sa mga bata ay walang kinabukasan.

Tuwang tuwa ako nang makatanggap ako noong nakaraang Pasko ng Kapampangan translation ng paborito kong librong The Little Prince. Maraming aral doon na pahaging sa mga matatanda na masyado nang naging abala sa maraming bagay tulad ng pagpapakayaman, pagpapasikat, pagpapadami ng ari-arian, pagmamadali, pero nakakalimot na sa mga bagay na totoong mahalaga. Sabi ng munting prinsipe, “Ang tunay na mahalaga ay hindi nakikita ng mata.” Hindi ba’t iyan din ang itinuturo ng Santo Niño? Larawan ng isang Diyos na nagpakaliit-liit, pwede nating buhatin sa kamay, pero nananatiling dakila sa kaliitan lubhang kayang buhatin ang buong mundo sa isang kamay?

Sa ikalawang pagbasa, pinaalalahanan tayo ni San Pablo na tayo ay pinili, inampon, at pinagpala ng Diyos kay Kristo—hindi dahil tayo’y malakas o magaling, kundi dahil mahal niya tayo. Bago pa tayo maging mga achievers, anak na ang turing sa atin. Bago pa tayo matutong magsumikap na maging kapaki-pakinabang, minahal na niya tayo.

Sa Sinulog ng mga Cebuano Pit Señor! Ang sigaw. Siguro pwede ring sumugaw ng Peace, Señor. Kapayapaan, Panginoon! Kapayapaan na hindi bunga ng pagyayabang, kundi ng pagpapakumbaba. Kapayapaang natatamo hindi sa pamamagitan ng palakasan, kundi sa malasakit sa mga dehado at maliliit—sa mga bata, sa mahihina, sa mga walang kalaban-laban.

Kung gusto natin ng kapayapaan para sa ating mga pamilya, para sa Simbahan, at sa ating bayan, kailangan matutunan nating muli ang landas ng kaliitan ni Sants Teresa, landas na natutunan niya sa Panginoon.

Ang Santo Niño ay hindi pagtakas sa ating mga pananagutan. Siya ay paanyaya ng Diyos para tayo ay magbalik-loob. Paanyayang bitawan ang kayabangan, iwaksi ang kalupitan, para makitang muli kung sino ba tayo talaga sa mata ng Diyos—mga anak niya: mapagkumbaba, marunong magtiwala, may malasakit, at may lakas ng loob na magmahal.

Ito ang dahilan kung bakit mahal natin ang Santo Niño. Ito ang dahilan kung bakit siya nananatili sa puso ng pananampalatayang Pilipino.

Ipinakita na sa atin ng Diyos ang daan—ang landas ng pagkabata.

KUWENTO NG DALAWANG PAMILYA: NI JOSE, AT NI HERODES

Homiliya para sa Kapistahan ng Banal na Pamilya at Pagsasara ng Jubilee of Hope sa loob ng Octaba ng Pasko, 28 Dec 2025, Sir. 3:2–6, 12–14; Col 3:12–21; Mat 2:13–15, 19–23

Ang Ebanghelyo ngayon ay parang simpleng kuwento lang ng isang pamilyang tumatakas sa panganib. Pero kung babasahin nang masinsinan, kuwento ito ng dalawang pamilya—dalawang klase ng pamilya, dalawang direksiyon ng buhay, dalawang klaseng hinaharap.

Nasa background ang pamilya ni Herodes—makapangyarihan, pero takot na mawalan ng kapangyarihan, handang pumatay para manatili sa trono. Ayon sa kasaysayan, naging napaka-insecure ni Herodes, lubhang ipinapatay ang marami sa sariling mga kaanak niya—sariling mga anak, asawa at mga kapatid dahil sa hinala. Kapag ang pamilya ay nabuo sa pagkagumon sa kayamanan at kapangyarihan, nagiging mapanganib ito—kahit sa sarili nitong mga miyembro.

Sa kabilang banda, nariyan ang pamilya ni Jose—mahina sa paningin ng mundo, walang proteksiyon, walang yaman, napilitang lumikas para lang mabuhay. Isang karpintero, isang kabataang ina, at isang bagong silang na sanggol. Walang palasyo. Walang mga sundalo. Walang ambisyong magtatag ng kaharian.

At ngayong sinasara natin ang 2025 bilang Jubileo ng Pag-asa, sa gitna pa ng saya ng Pasko, tinatanong tayo ng Salita ng Diyos:

Aling uri ng pamilya ang nagbibigay ng pag-asa sa mundo?

Sa Ebanghelyo, nagsalita ang anghel sa panaginip ni Jose: “Tumindig ka, kunin mo ang bata at ang kanyang ina, at tumakas kayo patungong Egipto.” Walang pagtutol si Jose. Walang tanong. Walang planong pansarili. Pero buo ang loob na makilahok sa plano ng Diyos. Ang mahalaga lang sa kanya: ang kaligtasan ng munting pamilya ng Diyos na ipinagkatiwala sa kanya, at itinuring na niya bilang kanyang sariling pamilya.

Nang mamatay si Herodes, pinabalik sila—pero hindi sa Betlehem, hindi sa bayan ng kanyang ninunong si Haring David. Masyado kasi itong malapit sa Jerusalem, sa sentro ng kapangyarihan at intriga. Sa halip, doon sila nanirahan sa liblib na bayan ng Nazaret—isang tahimik, hindi kilalang bayan.

Napakahalaga nito.

Hindi na abala si Jose sa pagtatayo ng sarili niyang pangalan o kaharian. Tinanggap niya ang mas malalim na tawag ng Diyos: ang makiisa sa plano ng Diyos na magtayo ng pamilya—hindi sa langit, kundi dito sa lupa. Hindi sa isang palasyo sa Jerusalem, kundi sa tahimik na Nazaret. Hindi sa paghahangad ng kapangyarihan, kundi sa kalinga at pangangalaga.

Hindi sa trono, kundi sa tahanan.

At doon, sa isang munti at simpleng pamilya, itinanim ng Diyos ang binhi ng bagong sangkatauhan—si Kristo, na magtuturo sa atin kung paano maging pamilya ng Diyos.

Sa unang pagbasa, pinaaalalahanan tayo ng aklat ni Sirak kung paano magsisimula iyon: sa paggalang sa magulang, sa pag-aaruga sa mga nakatatanda, sa pananatiling buo ng pamilya.
At si San Pablo naman ang nagsabi kung ano ang hitsura ng pamilya ng Diyos:

“Pagsumikapan ninyo na mabuhay sa malasakit, kabutihan, kababaang-loob, kaamuan, at pagtitiyaga. Pag-aralan ninyo ang magparaya sa isa’t isa. Magpuno sa pagkikulang ng isa’t isa, magpatawaran.”

Hindi ito magagandang mga salita lamang. Ito ang buod ng tahimik at pang-araw-araw na gawain ng pagmamahalan. Ito ang nakapagbubuo at nakapagpapatatag ng pamilya.
Napakalapit nito sa ating karanasan bilang mga Pilipino.

Kilala tayong mga Pilipino sa pagiging maka-pamilya—at tama naman iyon. Pero alam din natin na mayroong tama at mayroon ding maling mga halimbawa ng pagiging pamilya.

May mga pamilyang ginagawang negosyo ang pulitika. Tama o mali, pinapaboran ang pamilya. Ang namanang kapangyarihan ang ibig ipamana. Walang ibang hangarin kundi ang mapanatili sa puwesto ang angkan. Tulad ng pamilya ni Herodes, nauuwi rin ito sa bangayan—magkakapatid laban sa isa’t isa, nagsisiraan at naglalaglagan, mag-asawa laban sa isa’t isa, anak laban sa magulang—ganito ang kinahahantungan kapag pagkaganid sa kapangyarihan at kasakiman na ang namayani.

Ang ganitong pamilya ay unti-unting wumawasak sa sarili nito.

At kapag itong klase ng mga pamilya ang umiral at namayani sa lipunan natin, pati ang buong bansa ay nawawasak.

Pero may isa pang uri ng pamilyang Pilipino.

Mga tahimik na pamilya.

Mga pamilyang nagpupunyagi sa gitna ng mga matitinding mga pagsubok, lumulusong sa mga kalamidad ng baha, bagyo, sunog, at lindol. Mga pamilyang nagtitiis sa kahirapan, ang iba’y pangingibang-bansa, binabata ang pagkakalayo sa isa’t isa.

Mga pamilyang sabay na nagtitiis, nagdarasal, sama-samang naglalakbay, bumabagsak, at bumabangon muli.

Mga pamilyang nagpapalawak ng kanilang tolda—tumatanggap ng mga kamag-anak, kaibigan, kapitbahay, pati dayuhan st kapuspalad. Pinipili ang pagkalinga at malasakit kaysa galit at hinanakit, ang pagpapatawad kaysa paghihiganti.

Ito ang pamilyang nagsimula sa sabsaban ng Betlehem na napadpad bilang pamilyang migrante sa Egipto. Umuwi at muling nag-ugat sa Nazaret.

Hindi sila sikat. Pero sila ang binhi ng pag-asa ng sangkatauhan.

Kamakailan, nagpost ako ng litrato ng aming pamilyang David sa Betis—mahigit animnapu kami, hindi pa kabilang ang nasa abroad, ang may karamdaman. 13 kasi kaming magkakapatid; nag-asawa ang 12, nagpari ang isa. 11 sa nag-asawa ay nagkaanak at nagkaapo. Isama pa ang mga hipag at manugang. Isang Barangay na kami, pero patuloy pa rin na nagtitipon-tipon sa aming Bale Pinaud (bahay na pawid) sa probinsya sa mga espesyal na okasyon tulad ng Pasko at Pyesta, bilang parangal at paggunita sa aming mga magulang. Isang malaking pamilya na binubuo ngayon ng munting mga pamilya; at ako imbes na padre de pamilya ay naging padre ng simbahan, pamilya ng Diyos. Sama-samang nagsisikap manatili at magpanatili sa pagkakakaugnay sa puso at diwa.

Iyan ang institusyong nagpapatatag sa bansa—hindi ang maling modelo ng pamilya ni Herodes, kundi ang tahimik na pamilya ni Jose.

Sa pagtatapos ng Jubilee of Hope, hindi tayo pinapadalhan ng Simbahan ng malalaking plano o estratehiya. Ibinabalik niya tayo sa tahanan. Doon kasi nagsisimula ang pag-asa.

Kapag natutunan natin ang landas ni Jose kaysa landas ni Herodes sa pagiging pamilya. Kapag mas mahalaga ang buhay kaysa kapangyarihan.

Kapag ang pamilya ay naging lugar ng pagkalinga at pag-aaruga, hindi ng kontrol at kapangyarihan. Kapag pinalalaki natin ang mga anak hindi para magmana ng pribilehiyo, kundi ng malasakit.

Hindi iniligtas ng Diyos ang mundo sa pamamagitan ng imperyo. Iniligtas niya ito sa pamamagitan ng isang pamilya.

Hindi perpekto, pero tapat.

Hindi makapangyarihan, pero mapagkatiwala. Hindi siya nagtayo ng palasyo at nagtatag ng kaharian. Hinayaan lang niya na tahimik na umusbong ang kanyang pamilyang makalangit sa isang simpleng pamilyang ng mga taong nagpapakatao dito sa lupa.

Nawa’y ang ating mga pamilyang Pilipino ang maging mga binhi ng pag-asa. At nawa’y turuan tayo ng Banal na Pamilya ng Nazaret kung paano maging mga minamahal na pamilya ng Diyos.

Amen.

AT NILISAN SIYA NG ANGHEL

Homiliya para sa Ikaapat na Araw ng Simbang Gabi, 20 Disyembre 2025, Luk 1:26-38

AT NILISAN SIYA NG ANGHEL. Ito ang dulo ng kuwentong binasa natin kay San Lukas. Ibig sabihin, iniwan siya. Kung huhugutin natin mula sa konteksto ng kuwento ang linyang ito, parang inabandona siya. Pero dito, ang ibig sabihin—Mission Accomplished, pwede nang umalis ang anghel.

Alam ko na kapag Simbang Gabi kay Mama Mary ang tutok ng ating pansin. Pero para sa pagninilay natin sa homiliyang ito, suggestion ko, si Angel Gabriel muna ang tutukan natin ng pansin. Sa totoo lang, di hamak na mas mahaba pa ang papel ng anghel at ang mga linyang binigkas niya kesa sa kay Mama Mary sa kuwento. May limang parte ang paglalarawan ni San Lukas sa papel na ginampanan ng anghel: Una, ang pagdating niya; pangalawa, ang pagbati niya; pangatlo, ang pahayag niya; pang-apat, ang paliwanag niya; at panlima, ang pag-alis niya. Kinumpara ko ang dialogue lines ng dalawang karakter: mas maraming pang sinabi ang anghel kesa kay Mama Mary. Kay Mama Mary, dalawang linya sa simula, isa sa gitna, at dalawa sa dulo: total—limang pangungusap. Kay Gabriel—dalawa sa simula, anim sa gitna, at anim sa bandang dulo. Wow. Mas madaldal pa ang anghel kesa kay Mama Mary!

Una, ang pagbati niya, na memorized natin sa Hail Mary. Ewan ko ba kung bakit isinalin na Aba! ang Ave! na ang ibig sabihin lang ay Hello! Pag binati ka ng Aba, kakabahan ka talaga. Lalo na kapag inulit nang tatlong beses—Halimbawa, “Aba, aba, aba mga Congressmen, umayos kayo diyan!” Delikado ang ganyang pagbati. Ave na lang.

Pero ang mas importante ay ang sadya niya—para ipahayag sa dalaga na may misyon na ibig ipagawa ang Diyos sa kanya. Ano iyun? At bago iyon, sinabihan muna siya na huwag matakot. Kasi kapag naunahan nga naman tayo ng takot, mahihirapan na tayong makinig. Kaya ang kasunod ng “Huwag matakot” ay “Makinig ka.” Di ba ang yumaong si Pope Francis madalas niyang sinasabi noon na ang pinakamahalagang sangkap ng “conversation in the Spirit” ay pakikinig? Wala naman talagang patutunguhan ang pag-uusap kapag lahat gustong magsalita, at habang nagsasalita ang iba, iniisip na agad ang isasagot. Ganyan ang nangyayari kapag naunahan tayo ng ating mga takot at pangamba—para tayong nabibingi, katulad ni Zacarias. Sa panalangin, marami tayong gustong sabihin sa Diyos, pero nakikinig ba tayo para makuha naman natin ang gustong sabihin ng Diyos?

Tingnan natin ngayon ang pahayag ng anghel, matapos sigurong maramdaman na ready na si Mama Mary na makinig. Ang summary ay “May misyon para sa iyo ang Panginoon, Maria.” Iyun ay ang maging Ina ng Anak niya na kikilalanin daw bilang Anak ni David, ang lahing pinagmulan ni Joseph. Matagal nang bumagsak ang lahi ni David mula noong sakupin ang Judah ng Babylonian empire. Kaya si Joseph, na apo ng mga apo sa talampakan ni King David, karpintero ang kabuhayan. Pero alam ng mga Hudyo na pinangakuan ng Diyos si David na ang dynasty niya ay mananatili magpasawalang-hanggan. (Siguro ito ang pangarap ng mga political dynasty sa Pilipinas.). Sa tingin ng mga Hudyo, inabandona na sila ng Diyos kaya sila nasakop, napadpad sa iba’t ibang sulok ng mundo bilang mga dayuhan. Pero, parte lang pala iyon ng plano ng Diyos: upang ang kaligtasan ay makaabot sa buong sangkatauhan.

Siyempre, maguguluhan si Mama Mary kaya ang tanong niya ay “Paano ito mangyayari? Para kasing imposible.” Kaya anim na linya ang bibigkasin ng anghel para paliwanagan siya. At ang summary ng mensahe niya ay—“Ang Diyos na ang bahala, walang imposible sa kanya, mag-cooperate ka lang.” At meron siyang ibinigay na palatandaan: ang naunang pagbubuntis ng pinsan niya.

Ang husay magkuwento ni San Lukas, meron na siyang “Abangan ang susunod na kabanata—ang Visitation.” At noon niya biglang tatapusin ang kuwento: “At iniwan siyang ng anghel.” Hindi ito kapareho ng kuwento ni San Juan sa Last supper—na sa dulo sinasabi ng manunulat, “At umalis si Judas.” Inabandona ang grupo para ibenta ang kaibigan. May ganyang nang-iiwan, lalo na ang mga taksil. Dito, iniwan si Mama Mary ng anghel dahil, nasungkit na niya ang matamis na Oo ng dalaga. Ibig sabihin, pwede na siyang umalis dahil nagawa na niya ang trabaho niya.

Ang “mission impossible” naging “mission accomplished”.

Sigurado ako nakaka-relate kayo dito. Ilang beses na ba nangyari na ang isang bagay na akala nyo ay imposible ay pwede palang mangyari? Ganyan ang nangyari sa bayan natin noong 1986. Ganyan ulit ang nangyayari sa bayan natin ngayon.

Ang daming nagreact sa dulo ng homily ko noong nakaraang Huwebes: nang sabihin kong “Hilingin natin ang magkasamang biyaya ng tapang at hinahon…”. Paano daw ba pwedeng manatiling mahinahon e ninanakawan na nga tayo at niloloko? Pinapakalma ko lang daw ang mga tao para tanggapin na lang lahat. Ay hindi po. Tandaan: pinakalma rin muna ni Gabriel si Mama Mary para mapalitan ang takot ng dalaga ng tapang at lakas ng loob.

Pag sinabi mong “hopeless” na tayo o wala nang pag-asa na mabigyang katapusan ang korapsyon sa pamahalaan—para mo ring sinabing imposible na aayos pa tayo. Hmm—sabi nga ng anghel: “Ay, huwag matakot. MAKINIG KA.”

Huwag mo namang i-limit ang imahinasyon mo. Walang imposible kung makikinig ka at makikiisa sa ibig mangyari ng Diyos para sa bayan natin. Sa kasalukuyan, palagay ko, abalang-abala sa atin ang anghel. Ipagdasal natin na dumating na ang panahon na iwan na niya tayo, kapag nakuha na niya ang ating sagot sa imbitasyon na makiisa tayo sa misyon—na gawing posible ang akala natin ay imposible: may pag-asa pa ang bayan natin.

PAHAYAG KAY JOSE

Third Simbang Gabi Homily – 18 Dec 2025, Matthew 1:18–24

Ano nga ba ang first joyful mystery pag nagrorosaryo tayo? Annuciation. Ito ang paksa ng ating ebanghelyo ngayon. Pero teka, hindi ba ang annunciation ay tungkol sa pahayag ni Angel Gabriel kay Mama Mary? Oo, iyun ang Annuciation story sa kwento ni San Lukas. Ang binasa natin ngayong gabi ay ang Annunciation story kay San Mateo: Annuciation to Joseph.

May konti akong problema sa Tagalog translation ng kuwentong ito. May mali sa translation ng linyang “Mary was betrothed to Joseph, but before they lived together, she was found with child.” Sa Tagalog: “Si Maria ay nakatakdang pakasal kay Jose. Pero bago pa sila nagsama, natagpuang buntis siya.” Kung NAKATAKDA pa lang silang ikasal, edi ibig sabihin “engaged” pa lang silang? Bakit kinailangan pang planuhin ni Jose na i-divorce si Maria na pasikreto?

Doon nga kasi nagkalituhan sa salitang Griyegong mnesteuo. Actually, mas tama yung English na “betrothed”. Ibig sabihin, kasal na sila; meron nang pormal na kontrata o kasunduan ang dalawang pamilya. Ang kulang na lang ay ang ritwal na tinatawag natin sa Pilipino na pulotgata, o sa Ingles, honeymoon. Sa tradisyon ng mga Hudyo iyon ang gabi na ihahatid ang lalaking bagong-kasal sa bahay ng katipan niya at sasalubungin ang lalaki ng sampung dalagang abay. Di ba may ganyang parable sa Matthew 25?

Kaya ang mas tamang translation sana ay “Si Maria, na ina ni Jesus, ay naipagkasundo na sa kasal kay Jose.” Pero nalaman nga na buntis na siya bago pa sila magsiping, kaya nag-desisyon siyang magfile ng divorce. (Yes meron na pong divorce noon sa Israel.) Kaya ang mas tamang translation para sa kasunod na linya ay “Ayaw ni Jose na mapahamak si Maria, kaya ipinasya niyang ipawalang-bisa ang kanilang kasunduan nang palihim.”

Bakit palihim? Dahil kapag nabunyag ito sa publiko habang kasal pa sila, pwedeng makasuhan si Maria ng pakikiapid, at ang parusa doon ay kamatayan sa pamamagitan ng pagbabato. Kaya nga tinawag sa ebanghelyo si Jose na isang taong matuwid. Ayaw niyang magpadala sa galit o sa sama ng loob na siya diumano’y pinagtaksilan ng babaeng pinakasalan niya. Kung pasikreto niya munang pawawalan ng bisa ang kasal, kung sakaling mabunyag sa publiko ang pagbubuntis ni Maria sa kalaunan, hindi na siya nakatali sa kasunduan. Hindi na siya pwedeng kasuhan.

Desidido na sana siya, pero nagpigil pa rin siya na isagawa kaagad ang balak niya. Sa halip, itinulog muna niya. At sa tulog niya, kinausap siya ng anghel sa kanyang panaginip. Ipinaliwanag sa kanya na ang pangyayaring ito ay may kinalaman sa binabalak ng Diyos—na matutupad sa pamamagitan ng sanggol na dinadala ni Maria sa sinapupunan. Na siya ay tatawaging Yeshua—dahil siya raw ang maghahatid ng kaligtasan sa kanyang bayan mula sa kasalanan.

Katulad ni Maria, sa naranasang annuciation ni Joseph, ang ipinahayag ng anghel sa kanya ay isang paanyaya. Dahil kahit kailan, hindi naman namimilit ang Diyos. Mataas ang respeto niya sa ating kalayaan. Kung kay Maria, ang conclusion ay Fiat—ibig sabihin pagsunod o pagtalima, ganyan din ang conclusion ng annunciation kay Joseph. Hindi rin siya pinilit. Kusa niyang pinili na isantabi ang pansariling balak, upang bigyang daan ang binabalak ng Diyos para sa kaligtasan ng sangkatauhan. Ang bokasyon ay hindi pagsuko kundi pagyakap sa isang misyon na ibig ipagawa ng Diyos.

Alam nyo, mas madali ang magdesisyon kapag ang pagpipilian ay sa pagitan ng mabuti at masama. Mas mahirap kapag ang pagpipilian ay parehong mabuti. O ang pumili sa pagitan ng mabuti at higit na mabuti. Ito ang tinatawag na discernment. Mabuti na lang hindi nagmadali si Joseph. Kung minsan, kapag litong-lito tayo, mas mabuting huwag munang megdesisyon. Mas mabuting ipahinga ang isip at puso, para marinig ang bulong ng anghel—na magbibigay kahulugan sa mga bagay na hindi natin maunawaan.

Dahil sa paliwanag ng anghel, parang biglang nagbago ang tanong para kay Jose: Hindi na, “Ano ang gagawin ko?” kundi, “Handa ba akong makibahagi sa ginagawa ng Diyos?”

Totoo—kung minsan may mga sitwasyon sa buhay na akala natin no-choice na ang sitwasyon, parang wala nang pagpipilian, na para bang wala nang magagawa kundi sumuko. Katulad ni Maria, natuklasan din ni Jose na ang akala niya ay no-choice situation ay nagbubukas pala sa kanya ng pinakadakilang choice na pwede niyang gawin: ang piliin na yakapin ang kalooban ng Diyos.

Kung si Maria ay nagsabing: “Mangyari nawa sa akin ayon sa iyong salita,”

si Jose naman ay nagsabi—sa gawa, hindi sa salita: “Aakuin ko ang papel na ibinibigay mo sa akin, Panginoon.”

Ito ang hamon para sa atin ng ebanghelyo ngayong ikatlong araw ng ating Simbang Gabi. Tayo din bilang isang bayan, tulad ni Jose, ay parang nalagay sa madilim na sitwasyon. At siyempre dahil sa pagkadismaya sa sistema ng korapsyon na naging parang talamak na kanser, dahil sa sama ng loob sa ninakaw na bilyon-bilyon mula sa ating kabang-yaman— na ayaw pa ring aminin ng mga pulitiko at kongtratistang kasangkot—parang nakakatuksong magpadalos-dalos. Nakakatuksong magpatalo sa pagkasira ng loob at kawalan ng pag-asa.

Ito ang panahon na napakahalaga ng tulog, pahinga, pakikinig sa bulong ng anghel. “Paano ako tutugon sa paanyaya ng Diyos sa sitwasyong ito?” Minsan, ang tunay na kaligtasan ay hindi natatamo sa pag-iwas o pagtakas, kundi sa pagharap at pananatili.

Hilingin natin ang biyaya ng magkasamang tapang at hinahon: tapang na humarap sa ibig nating iwasan o takasan. At kahinahunan ng loob na magbubunyag sa atin ng mga misteryong lampas sa sarili.

KATUPARAN

Homiliya para sa Ikalawang Araw ng Simbang Gabi, 17 Dis 2025, Mat 1:1-17

May tatlong yugto ang family tree o listahan ng mga ninuno ng Panginoong Hesukristo sa ebanghelyong binasa natin. Tatlong grupo ng tigla-labing-apat na salinlahi (14 generations): mula kay Abraham hanggang kay Haring David, mula kay King David hanggang sa exile o pagkakabihag nila sa Babilonia, mula sa pagkakabihag hanggang kay HesuKristo.

Konting aral muna. Bakit ba kay Abraham nagsisimula ang listahan? Dahil tinawag siya at pinangakuan ng Diyos na siya ay magiging Father of Many Nations—“Ama ng Maraming mga Bansa” (Iyon ang ibig sabihin ng pangalan niyang “ABRAHAM”). Bakit kay Hesus nagwawakas ang talaan? Dahil siya ang ipinahahayag ni San Mateo bilang KATUPARAN ng ipinangako ng Diyos kay Abraham. Paano? Sa pamamagitan ng masaklap na karanasan nila ng Exile at Diaspora—ang pagkakabihag nila sa imperyo ng Babilonia na naging dahilan kung bakit nagkalat sila sa maraming mga bansa sa buong daigdig.
Dati kasi, ang pagkilala kay Yahwe ng mga sinaunang mga ninuno nila na sina Abraham, Isaac, at Jacob, ay “Diyos ng Kanilang Pamilya o Angkan”. Pero sa pamamagitan ng pamumuno ng mga Hukom, at ng mga Haring tulad nina Saul, David at Solomon, nagkakaugnay-ugnay at nagkaisa ang maraming mga angkan at nabuo ang isang bansa. Kaya ang Diyos nilang si Yahwe na dating kinikilalang bilang Diyos lang ng isang angkan ay naging Diyos ng buong bayang Israel. Pero parang kabalintunaan, parang biro ng tadhana, kung kailan binihag ang kanilang bayan ng imperyo ng Babilonia at sila’y nagkalat sa iba’t ibang mga bansa, noon nagsimulang mabigyan ng katuparan ang pangako na si Abraham ay magiging Ama ng maraming mga bansa, at umusbong sa kanilang kamalayan na si Yahwe pala ay Diyos—hindi lang ng bayang Israel, kundi ng lahat ng bayan— ng buong sangkatauhan at sangnilikha.

Kung nakinig kayo sa unang pagbasa kahapon sa unang araw ng Simbang Gabi, ito yung binigkas na orakulo ng propeta Isaias: “Pagpapalain ko rin ang mga dayuhang nag-aalay ng sarili nila sa akin…Ang templo ko ay tatawaging bahay-danalanginan PARA SA LAHAT NG TAO mula sa lahat ng bansa. Sinabi pa ng Panginoong Diyos na nagtipon sa mga nabihag at nagkalat na mga anak ng Israel—Titipunin ko rin ang iba, maliban doon sa mga natipon ko na. ” (Isa 56:6, 7c-8)

Sa chapter 49:6, ganito rin ang sinasabi ng propeta: “Napakaliit naman ng pangarap ninyong maging aking lingkod na titipon sa mga nagkalat na angkan ni Jacob at magpapabalik sa mga buhay na labi ng bayang Israel, gagawin ko kayong ilaw na tatanglaw sa mga bansa upang ang aking kaligtasan ay makaabot sa lahat ng sulok ng daigdig.”

Ito ang misyon na matutupad lamang kay Kristo—hindi na kaligtasan para lang sa Israel, kundi para sa buong sangkatauhan, buong sangnilikha. Sabi nga ni Pope Francis: TODOS, TODOS, TODOS. Kaya hinihikayat niya tayong totohanin ang pagiging simbahang sinodal.

Di ba’t nasabi rin ito ni San Pablo minsan: “Mawawala na ang pagkakaiba ng Hudyo at Griyego, alipin at malaya, lalaki at babae. Lahat ay magiging iisa dahil kayo’y nakay Kristo na. Dahil kayo’y nakay Kristo na, kabilang na kayo sa lahi ni Abraham at mga tagapagmana ng mga ipinangako ng Diyos sa kanya.” (Gal 3:28-29).

Hindi pwedeng hindi maka-relate ang Pinoy sa mga pagbasang ganito—dahil, katulad ng Israel, tayo rin—mahigit sa 12 percent ng ating populasyon ay napadpad sa iba’t ibang sulok ng daigdig bilang mga migrante: America, Europa, Australia, New Zealand, Middle East, Japan, Hongkong, pati sa South America at Africa may mga OFWS.

Kahit totoong trabaho lang naman ang hanap nila para masuportahan ang mga pamilya nila, sabi nga ni Pope Francis, nagiging mga bagong misyunero daw ang mga Pilipino, mga kontrabandista ng mabuting balita. Nasabi minsan sa akin ng isang Cardinal na taga Great Britain—ang lakas ng impluwensya ng inyong mga migranteng Pilipino sa buong munso. Tingnan ninyo, aniya—sa mga Filipino caregivers ipinagkakatiwala ng marami ang kanilang mga nakatatanda, sa mga Filipino nurses ipinaaalaga ang kanilang mga maysakit, sa mga Filipino nannies ipinabe-baby sit ang kanilang mga bata, at sa mga Filipino domestics ipinagkakatiwala ang pagsasaayos ng kanilang mga bahay. Pwede bang hindi pakikinggan ang mga taong kumakalinga sa pinaka-mahihina at nasa maselang kalagayan sa aming mga bansa? Kung ang Pinoy ay sikat bilang care-giver, at ang Pasko ay tungkol sa Diyos nagkatawang-tao upang turuan tayong kumalinga sa isa’t isa, ibig sabihin, ang mga OFWs natin na kumakalinga, kahit sa tahimik na gawain lang ng pagkalinga ay nagpapahayag na ng malakas na patotoo sa Mabuting Balita ng Diyos na Kumakalinga.

Hindi ito aksidente. Sana maging malinaw sa atin—may plano din ang Diyos, at kasama tayo sa pagsasakatuparan niya ng plano niya sa pamamagitan ng tahimik na pagsaksi nila at patotoo ng marami sa ating mga kababayan sa Mabuting Balita. Kaya upang lalong lumakas at tumaas ang kredibilidad ng ating patotoo, tayong naririto pa rin sa Pilipinas, magkaisa tayo sa muling pagsasaayos sa ating bansa, sa pagtatakwil sa katiwalian, sa pagpapanumbalik sa katapatan ng mga lingkod-bayan sa gubyerno, sa pagtatatag sa isang lipunang patas, mapayapa at sagana hindi lang para sa iilan, kundi para sa nakararami.

PERSEVERANCE

HOMILY for my canonical Installation at the Titular Church of the Transfiguration in Rome — 29th Sunday, in Ordinary Time, 19 Oct 2025, (Luke 18:1–8)
First of all, I ask you to say a prayer for my country, the Philippines.

I left my country with a heavy heart. In these days, the people’s anger over government corruption is growing. And when anger grows faster than justice, it can easily explode into violence — as has recently happened in Nepal and Indonesia.

So I ask you: please pray for us, that we may find peace in truth and justice, not in blood.

I can somehow relate to the image in our first reading — of Moses, praying from a distance while his people are struggling in battle. That’s how I feel right now—far away, yet with arms outstretched in prayer for our kababayans back home, who, on top of the relentless natural calamities of typhoons, floods, earthquakes, and volcanic eruptions, are also enduring an even greater disaster: the moral calamity of corruption and the plunder of public funds amounting to trillions, which has gravely eroded our people’s trust in government.

You know, when I was newly ordained 43 years ago, I used to extend my arms widely in orans position for the presidential prayers. I was like a bird preparing to soar up in the air, full of youthful energy and idealism. But as the years went by, it’s like my arms grew heavier and heavier, and the arms’ stretch in prayer getting narrower and narrower. I am therefore wondering why some young priests, whom i expect to still be in honeymoon stage, have already narrowed down their orans position like this—demonstrate gesture—so soon!

There come such times in your ministry when, even if you still want to pray and still want to believe, you find your arms like those of Moses, drooping from weariness.

And so I love this detail in the first reading — that Moses did not pray alone. When his arms grew weary, Aaron and Hur stood beside him, one on the right, one on the left, to hold his hands steady until sunset.

That’s our first lesson about perseverance: you don’t persevere alone.

Faith is not a solo performance; it’s a choir. We need others to keep us standing when our knees begin to tremble and our hands grow weak. Even priests, bishops, and cardinals need their Aarons and Hurs — people who hold them up when the burden of ministry becomes too heavy.

And if you think about it, even Jesus Himself had His own “Aaron and Hur” in the Garden of Gethsemane — Peter, James, and John. They fell asleep, all right, but they were there with him nevertheless. And even when they failed Him, He still loved them and believed in them.

So, if you ever feel tired in prayer or in service, remember: you are not alone. Perseverance is sustained by community. Don’t ever behave like “lone rangers” whether in your life or in your ministry—if you want to survive.

Let me now draw a second lesson from our second reading, from Saint Paul’s letter to Timothy. Paul says, “Be persistent, whether it is convenient or inconvenient.”
What he means is: Don’t give up just because the ministry begins to weigh on you. The strength to persevere doesn’t come from sheer stubbornness or will power, but from the power of God’s Word that lives in us.

When you let the Word take root in your heart, it becomes your strength in times of dryness, your compass when you lose direction, your light when everything feels dark, your fire when you’re feeling cold.

I remember a time when I almost lost courage in my ministry, especially during those times when I felt like a voice in the wilderness. I felt like a miserable failure when many of our own Catholic faithful did not agree with our moral stand, such as against the killings during the bloody drug war of the previous administration. Some of them were even supposed to be prolife advocates. There were those times when witnessing to the Gospel became a very unpopular option; when in the midst of threats and persecution many of our own people responded with apathy and indifference. During those times it was the Word of God that kept me going.

You know, I have two daily habits: my walk with Mama Mary after dinner, and my coffee with Jesus early, in the morning. I am used to waking up early, making a cup of coffee and drinking it in my chapel while praying the lauds, reflecting on the readings for the day and preparing for my homily. I call it my intimate “Coffee with Jesus Moment.” It has kept me going. That’s when i hear echoes from the Scriptures that speak straight to my heart. Like the assuring words of Paul to Timothy in our second reading: “If we are unfaithful, He remains faithful, for He cannot deny Himself.” (2 Tim 2:13).

That verse has actually been one of my anchors. And maybe some of you have your own favorite verses that keep you going— a line of Scripture that carries you through life. I suggest that you hold on to it. That’s how perseverance grows roots.

And now let’s draw a third lesson, this time from the Gospel. Jesus tells us the parable of the persistent widow — a woman who didn’t stop knocking on the door of an unjust judge until she finally got justice. I love her guts! If she were Filipina or Italian, she would be the kind of nonna who would not take a “no” for an answer.
But notice what Jesus says after telling the story: if even an unjust judge gives in to persistence, how much more will a loving Father listen to His children who cry out to Him day and night?
That’s the secret of perseverance in prayer — it’s not born of desperation, but of relationship. We are not widows begging before an indifferent judge. We are sons and daughters speaking to a Father who loves us.

If you believe that your Father listens, you will not give up. You may cry, you may doubt, you may complain — but you won’t stop trusting. That’s why Jesus ends the story with a question that pierces the heart: “When the Son of Man comes, will He find faith on earth?” He’s not asking if He will find busy churches or long novenas. He’s asking if He will still find hearts that trust.
So what sustains perseverance? Three things:

1. Community — the people who lift your arms when you grow weary;
2. The Word — which anchors your soul when faith wavers; and
3. Trust — the quiet confidence that the Father listens and cares.

Let me end with the words of our Holy Father, Pope Leo XIV, in his recently published apostolic exhortation Dilexi te:
“Love, when it perseveres through fatigue, becomes prayer.

Love, when it refuses to give up, becomes light.” (§24)

So, when your strength begins to fade and your arms begin to droop, remember Moses — and remember that God Himself, more than Aaron or Hur, stands beside you to keep your hands lifted, until the battle is won.